پَسا پُستا پَسا پُس، ماست مالى

هنوز باور نمى كند كه من هم مى توانم مثل يك آدم معمولى، از خيلى چيزهاى معمولى و پيش پا افتاده باخبر باشم. در طول مدت زمان اين شش ماه (كه در نهايت ايجاز مطلب عرض كرده ام!) حتى يك بار هم كار صفحه را عقب نينداخته ام كه بگويند: كار ما را عقب انداخته،اى يعنى چه؟ و... هر كجاى اين دنيا باشم، يكشنبه صبح با پاى خودم، بدون آنكه زور بالاى سرم باشد با مطلب زير بغل، در تحريريه حضور به همه مى رسانم!

و بعد از صرف يك چایی كه حرف ندارد (يعنى، وقتى چایی می خورى نمى توانى حرف بزنى!) هفته نامه را به قصد بيرون هفته نامه تنها مى گذارم. من هميشه اين عمل را با عجله انجام مى دهم چون همه ی عوامل در حال و هواى آماده شدن براى صرف ناهار (يا نهار) هستند و عمال بيگانه بايد هر چه سريعتر محيط و مساحت آنجا را ترك كنند وگرنه مى آيند و تذكر مى دهند و آبروى آدم را مى برند و خيلى بد مى شود! تا اين لحظه كه در خدمت شما هستم، چند بار در مورد حقير بد شده است و عوضش من هم رفته ام و با دل شكسته شعرهاى درست و درمان و جگر سوز گفته ام كه الان يكى از ماندگارترين آثار ادب فارسى است و به شمار مى رود! ضرب المثل معروفى مى گويد: شاعر نبايد زود از كوره در برود كه مو هم به خودش اجازه بدهد هر وقت دلش خواست لاى درز حيثيتش برود! (اين ضرب المثل! به نظر من خيلى معروف است!) همه ی اينها را گفتم كه يك نمونه ی عملى از نظم و انسجام در مراوده و مرتبط شدن با ديگران را به شما معرفى كرده باشم. على رغم همه ی اينها در آسانسور، راه پله هاى ساختمان و در مسير از اين اتاق به آن اتاق و... معمولاً اين جملات شنيده مى شود: آقا، مطلب ها رو آماده كردى؟ (همه هم مى دانند كه آن روز شنبه است)- پس با اين حساب اين شماره صفحه ی  طنز نداريم؟! به خاطر خودت مى گويم زودتر مطالب را برسان!- من قسم مى خورم كه شما هنوز نمى دانى كتاب هفته اصلاً در ارتباط با چه چيزى است؟- گفتم كه، آقا جان! نقد شعر و اينها چاپ نمى كنيم- اينجا كتاب هفته است، تأكيد مى كنم؛ كتاب هفته!- گزارش از شب شعر طنز كه با حال و هواى هفته نامه جور درنمى آيد- نصف صفحه ی «كتاب هفته» يعنى حدود 5، 6 صفحه ی  A4- ظرفيت شب شعر دو سطر يا كمى بيشتر كه آن هم در حد اطلاع رسانى، همين!- معرفى كتاب هم كه هر هفته نمى شود؛ يك تنوعى، ابتكارى...- بگرديد ببينيد، طنز كجاها رفته، شما هم برويد، البته هر كجا كه مى رويد يادتان باشد يكشنبه صبح در دفتر نشريه باشيد كه شما را لازم داريم، ارتباط كتاب با هر چيزى كه فكر مى كنيد، سرلوحه ی  مطالبتان باشد- اولاً چرا نشريه را از آخر ورق مى زنى؟ (نمى دانم چرا گير مى دهند با اينكه مى دانند جاى صفحه ی  طنز دو صفحه قبل از صفحه ی  آخر است) و...

همه ی  اين حرف و حديثها در ارتباط با يك صفحه از كتاب هفته است و هفته نامه معمولاً بدون 8 صفحه لايى، بيست و چهار صفحه دارد كه تمام اين صفحه ها صاحب دارند و اين صحبتها با كمى تفاوت و كم و زياد در مورد همه ی  آنها كاربرد دارد (كجاست سردبير محترم تا دقت نظر يكى از سرويس هايش را ببيند؟ باور كنيد همه ی  زير و بالاى كتاب هفته را مى شناسم اما هميشه شرايط را به گونه اى ايجاد مى كنم كه گويا اگر اتهامى به من وارد نشود، اموراتم نمى گذرد. بگذريم...) گفته اند از كتاب بگو، اينكه مثلاً كتاب چيز خوبى است و... من هم على الحساب عرض كرده ام: «ريز است ولى ريز تميز خوبى است/ آن چيز تميز، آنكه ريز خوبى است/ ابيات اگر چه ربط شان محكم نيست/ من معتقدم كتاب چيز خوبى است.»

وقتى گفتند بيا كتاب هفته! من متوجه بودم كه منظورشان من هستم وگرنه كسى كه به كتاب هفته نمى گويد: بيا كتاب هفته! رفتم و چند قفسه ی  پيچ و مهره اى خريدم از همين سمسارى عدالت روبه روى بنگاه حقيقت! اما مگر اين كتاب طنز مى رسد؟ دريغ از يك جلد! به محض رؤيت عنوان، شكل و شمايل و رنگ و روى كتاب تمام سلولهاى كتابخوان آدم، خيز برمى دارند به طرف آنكه مبادا چيزى (حتى با شباهت اندك به طنز) از نظر دور بماند. با احتساب اين ملاحظات هم، چيزى دندان گير به پست ما نمى خورد و معمولاً تور را خالى از آب بيرون مى كشيم. از طنزپردازان مشهور ايرانى و خارجى كه بگذريم (منظورم آنهايى هستند كه خيلى تابلواند) مى رسيم به نويسندگانى كه صرفاً آنها را به عنوان طنزپرداز و شوخى نويس نمى شناسيم و انگشت شمارند. سراغ آنها هم رفتم. كالوينو- ونه گات يا وونه گوت و... حتى برادر ملوين هليتز را معرفى كردم و در كنار اينها مرتب تذكر دادم كه طنزپرداز خوب از نوع داخلى كم نداريم و گفتم بياييد يك بار ديگر منوچهر احترامى، سيدعلى ميرفتاح، عمران صلاحى، محمدعلى علومى و ابوالفضل زرويى نصرآباد و خيلي هاى ديگر را كه از نزديك نديده ايد، دست كم از دورنماى آثارشان بشناسيد. چقدر نق زدم و غر پراكنى كردم كه طنزپرداز عزيز! چرا همينطور نشسته اى و بر و بر به من نگاه مى كنى و چيزى از خودت پديد نمى آورى؟ نتيجه ی  اين همه- يا همه ی  اين - خون جگرخوري ها (خون جگرخورى ظرف نيست، اشتباه نشود!) اين شد كه هنوز قفسه هاى خريدارى شده از سمسارى عدالت، در حسرت كتاب خاك بر سرشان مى كنند! حالا اگر صفحه ی  ادبيات معمولى (منظورم ادبيات غيرطنز است، بر نداريد بگوييد به ادبيات اهانت شد و...) دست آدم بود، زير خروارها كتاب له شده بودى. كتابهايى كه اگر خوب با آنها محشور بشوى، طنزهاى پنهانش را بيرون خواهى كشيد. آثارى كه گاه از نظر مؤلف يا ناشر آنها بسيار جدى هستند و تو بايد از آب، كره دوغى بگيرى و مى گيرى. اگر بدانيد چه اسمهايى روى كتابهايشان مى گذارند؟! باور كنيد خيلى از اين اسمها را آدم نمى تواند پيش بچه مميز عنوان كند، بعضى از اين كتابها كه مى گويم همه چيزش براى خلوت است حالا چرا به جمع راه پيدا كرده خودش داستان دارد...

اگر كم كم رويم باز شد، آن پايين به چند نمونه از اين شاهكارها اشاره مى كنم. البته اگر قول بدهيد بالا نياوريد!

شبى عمداً نشستم روى قالى

زدم دل را به بحر بى خيالى

كتابى از خودم تأليف كردم

پَسا پُستا، پسا پُس ماست مالى

اين دوبيتى را با الهام از عنوان يك مجموعه ی  شعر پديد آورده ام:

خوشم كه فكرم از جنس هنوز است/ كتابم، دفتر راز و رموز است

به رگهاى تو من كارى ندارم/ ولى رگهاى من روى بلوز است

كمى احتياط كنيد، آدم كه اسم هر چيزى را روى هر چيزى نمى گذارد از قديم گفته اند:

«هر سخن جايى و هر جمله مكانى دارد!!» شاعر در اين باره مى گويد:

نگفتم شاهكارى توش بگذار/ و يا وسمه روى ابروش بگذار

كتاب اولاد آدم هست، بردار!/ اقلاً اسم خوبى روش بگذار

داشتم پاك فراموش مى كردم چيزى هم در رابطه با اين شش، هفت ماه گذشته بنويسم. همه با جان و دل كار كردند؛ كار بى چشمداشت و عاشقانه. اصحاب قلم، تمام دلخوشى شان به اين است كه آنچه گفتنى است بگويند و چراغى در زاويه اى بگيرند تا جايى تاريك نماند و من در كتاب هفته چراغ فراوان ديده ام. نمى خواهم حتى يك نفر را از قلم بيندازم، پس با اسم و عنوان كسى كار ندارم و از همين جا درود مى فرستم به روان نويسهايى كه تا صبح بارها و بارها تمام مى شوند تا مطلبى سر و سامان بگيرد كه روزى و در لحظه اى كه بايد، كسى را به تأمل برانگيزاند...

پس من چگونه پيرهنم را عوض کنم ؟

 

        باید که شیو ه ی سخنم را عوض کنم             

                                      شد، شد، اگر نشد، دهنم را عوض کنم

        گاهی برای خواندن یک شعر لازم است            

                                              روزی سه بار انجمنم را عوض کنم

        از هر سه انجمن که در آن شعر خوانده ام            

                                                  آنگه مسیر  آمدنم را عوض کنم

        در راه اگر به خانه ی یک دوست سر زدم             

                                               اینبار  شکل در زدنم را عوض کنم

        وقتی چمن رسیده به اینجای شعر من             

                                           وقت است قیچی چمنم را عوض کنم

        پیراهنی به غیر غزل نیست در برم             

                                            گفتی که جامه ی کهنم را عوض کنم

        دستی به جام باده و دستی به زلف يار            

                                             پس من چگونه پيرهنم را عوض کنم؟

        شعرم اگر به ذوق تو باید عوض شود              

                                                  با ید تما م آنچه منم را عوض کنم

        دیگر زمانه شاهد ابیات زیر نیست             

                                              روزی که شیوه ی سخنم را عوض کنم

                                           ***

        باید پس از شکستن یک شاخ دیگرش             

                                                  جای دو شاخ کرگدنم را عوض کنم

        مرگا به من! که با پر طاووس عالمی              

                                                یک موی گربه ی وطنم را عوض کنم

        وقتی چراغ مه شکنم را شکسته اند!              

                                                    باید چراغ مه شکنم را عوض کنم

        عمری به راه نوبت ماشین  نشسته ام              

                                                     امروز می روم لگنم را عوض کنم

        تا شاید اتفاق نیفتد از اين به بعد              

                                                       روزی هزار  بار فنم را عوض کنم

        با من برادران زنم خو ب نیستند              

                                                           باید برادران زنم را عوض کنم!

        دارد قطار عمر کجا می برد مرا؟           

                                                      یارب! عنایتی!  ترنم را عوض کنم

        ور نه ز هول مرگ زمانی هزار بار             

                                                       مجبور مي شوم کفنم را عوض کنم

........................................................................................................... 

          * دوست شاعرم - علی داوودی- شعری جدی و بسيار زيبا دارد که بيتی از آن اين است:

                هر شب ميان مقبره ها راه می روم        شايد هوای زيستنم را عوض کنم

بعد از این ماهی ها باید کتاب بخوانند

نگاه رندانه اى به كتاب انداخت وگفت:كتاب استادهم كه چاپ شد، لاى كتاب را - همانطور كه لاى كتابهاى ديگررادراين مواقع بازمى كنند- بازكردودر حالى كه كتاب راورق مى زدوباهرورق زدن سرش رامى جنباند- اين تكان دادن سر معانى زيادى داشت كه همه رانمى شوددراين مجال كم گفت-بالبخندوپس از بستن كتاب و وراندازكردن جلد چشم نوازآن و باصدايى كه هميشه دراين جورمواقع از استاد در مى آمد گفت:جلد بسيارزيبايى دارد، فوق العاده بى نظيراست. ناگفته نماند، كتاب ذكر شده پانزدهمين ديوان كامل استاد ذكرشده تر، بود! داشتيم خداحافظى مى كرديم كه استاد با لبخندى حاكى از خيلى چيزها، گفت: دكان بى متاع چرا واكند كسى؟! و ادامه داد: جلد كتاب شعر خودت را طلا مكوب/ حيف از طلا كه خرج مقوا كند كسى! استاد تشريف بردند و من در راه با خودم زمزمه كردم: -همانطوركه آدم دراين مواقع با خودش زمزمه مى كند- اما براى آنكه بماند، كتاب را/عيبى ندارداينكه مشماكند كسى/تااينكه ناگهان نشودجلدآن خراب/وقتى كه هى كتاب توراواكند كسى.... و همين طورالى آخر-همانطوركه معمولاً دراين مواقع چيزى راالى آخرادامه مى دهند- ادامه دادم!

همين استاد، شاگردى داشت كه نه شاعر بود و نه سنخيتى به جز حفظ كردن اشعار ديگران با شعر و شاعرى داشت،اما از اعضاى پا به جفت انجمن بود. با زبانبازى هاى خاص خودش استادرا راضى كرده بود كه يك جلد از كتابش را امضا كرده و به او تقديم كند! -همانطور كه در اين مواقع اساتيد راضى مى شوند و يك جلد از كتابشان راامضا كرده و به كسى تقديم مى كنند- در يكى از روزها كه انجمن برقرار بود، با شوق و ذوق خاصى به استاد نزديك شد و گفت: استاد باور كنيد چند بار كتاب تقديمى تان را به دقت خواندم، واقعاً مشمئز شدم، دست شما درد نكند! و... استاد هم بدون آنكه به روى مبارك بياورد، فقط لبخندى زد و گفت: خلاف جسارت است بنده هم هميشه از ديدن شمامشمئز مى شوم! شايد به كتاب ربطى نداشته باشد، اما چون اين دوستم كه مى خواهم از او خاطرهاى برايتان نقل كنم، هميشه كتاب مى خواند و تا اين لحظه بارها از كنار كتابفروشى رد شده است، به نوعى با موضوع كتاب ارتباط پيدا مى كند و از طرفى بد نيست ديگران هم بدانند، اگر آدم كتاب نخواند يا از كنار كتابفروشى رد نشود، دليلى ندارد كه كسى از او چيزى نقل كند.اين دوست كتابخوان مى گفت: روزى يكى از آشنايان رسمى جلسات شعر را در خيابان ديدم، پس از احوالپرسى و حرفهاى ديگرى كه معمولاً در اين مواقع،آدم در خيابان با آشنايان رسمى جلسات شعر مى زند، گفتم: خيلى ازديدنتان خوشحال شدم، با عرض معذرت چون كمى عجله دارم اگر اجازه بفرماييد مرخص مى شوم؛ به قول معروف او هم نه گذاشت و نه برداشت ودر جواب من گفت: من هم بسيار خوشحال شدم، مدتها بود كه خدمت شما نرسيده بودم و امروز اين مفارقت! حاصل شد و تجديدفراشى هم شد! اگر اشكال ندارد، آدرس محل كار يا منزلتان را مرحمت كنيد تا در فرصتهاى منقضى براى اسائه ادب خدمت جنابعالى برسم! يك روز هم راقم سطور كه خدمتتان هستم، در خانه كتاب مى خواندم، با صداى زنگ آپارتمان (همان «كاشانك» فارسى را پاس بداريم) در را باز كردم، پسر همسايه فوقانى بود، آمده بود كه بگويد: ببخشيد! آقاى مسرت، سنجاق ته گرد داريد؟ گفتم: اجازه بدهيد، شايد داشته باشم،هرچه در خانه گشتم به جز يك سنجاق كه ته اش خيلى هم گرد نبود، پيدا نكردم. آمدم و گفتم: شرمنده ام فقط همين بود. سنجاق را گرفت و با شرمى كه سنش اقتضا مى كرد،گفت: خيلى ممنون، دست شما درد نكند، يك مو هم از خرس غنيمته! - بااينكه دراين جور مواقع يك مو هم از خرس غنيمت نيست- بعدها چند كتاب به او دادم و او هم خودش رااصلاح كرد، يك روز درآمد كه:آقاى مسرت از روزى كه مثل شما كتاب مى خوانم توى مدرسه مثل گاو پيشونى سفيد شدم!اخيراً شنيده ام كه در يكى از مؤسسات مربوط به چاپ ونشركتاب،ويراستارى مى كند.

من هرگز معتقد به اين نيستم كه جهان از امورى شكل گرفته باشد كه هر كدام مجزا از يكديگر، اثر و نمود خاص و محدود خود را داشته باشند. فلسفه حقير اين است كه همه چيز به همه چيز مربوط است. «من هستم، چون مى توانم همه چيز را به همه چيز ربط بدهم» اين جمله «دكارتانه» يادتان باشد، با عقايد فى المثل «كانتانه» ديگران هم هيچ كارى ندارم. به همين ضربالمثل يا اصطلاحى كه خيلى هم جا افتاده دقت كنيد: آسمون، ريسمون! آنهإ؛ ّّ كه اين تركيب را از خودشان درآوردهاند -همانطور كه آدم گاهى در بعضى از مواقع از خودش تركيب در مى آورد- و مورد استفاده آن را در جايى مى دانند كه چيزى به چيز ديگرى ربط ندارد ولى آنها را به هم ربط مى دهند و... من مى گويم اتفاقا خيلى به هم ربط دارند، شما اگر يك ريسمان به بادبادك يا بادكنكى ببنديد مى توانيد آن را به آسمان بفرستيد. ريسمان شما مى تواند رنگش آسمانى باشد. شما مى توانيد يك ريسمان بلند را بپيچيد و كلاف آن را به آسمان پرتاب كنيد، وقتى برمىگردد، ريسمان است كه از آسمان برمى گردد. چتربازها با آن همه ريسمان كه به چتر و خودشان بسته اند از آسمان پايين مى آيند. اگر شاعرانه نگاه كنيم، آسمان و ريسمان به اين زيبايى با هم قافيه مى شوند و... اگر وقت و مجال كافى بود، ارتباطهاى تنگاتنگ ديگرى از آسمان و ريسمان را عرض مى كردم، باز هم بگوييد اين دو چه ربطى به هم دارند!؟ چشمتان را ببنديد و دو كلمه «پل» و «كتاب» را كاملاً تصادفى برداريد تا كمى هم از ارتباطهاى اين دو برايتان بگويم تا حالا نشده كنار پل بايستيد و كتاب بخوانيد؟ يا زير يك پل بدون آنكه كارى به كار ديگران داشته باشيد، ايستاده يا نشسته كتاب بخوانيد؟ چقدر در حالى كه كتاب در دستتان هست با اتوبوس از روى پل گذشته باشيد خوب است؟ چقدر كتاب راجع به شهر اصفهان نوشته شده باشد و در آن نه از يك پل بلكه از سى و سه پل حرف به ميان آمده باشد خوب است؟ در ارتباط با «پاپ ژان پل» در سايزها و شماره هاى مختلف چقدر كتاب نوشته شده باشد شما راضى مى شويد؟ «پل نيومن» چند جلد كتاب بيشتر از من و شماره پاره كرده باشد تا هنرپيشه خوبى بشود خوب است؟ پل الوار، پل والرى، ژان پل سارتر و خيلى از پلهاى ديگر كه از عدم ذكر نام همه آنها از همه اينها - يعنى شما خوانندگان گرامى- پوزش مى خواهم، آيا هيچ ارتباطى با كتاب ندارند؟ مگر خود كتاب، پلى براى رسيدن به خيلى از چيزها نيست؟ مرحوم كاتب تبريزى مى فرمايد:

دست طمع كه  پيش  كسان مى كنى  كتاب

پل بسته اى كه بگذرى از آبروى خويش

شاعر ديگرى گفته است:

پر بود ز رفت  تا پر از آمد شد

نزديك  پلى بودم  و  حالم بد شد

با كفش و كتاب اين ور پل  ماندم

ديوانه ی  پابرهنه از پل  رد شد

يك ترانه فولكلوريك (چقدر اين كلمه آدم را اذيت مى كند، هر بار اين كلمه را ادا كرده ام تا دو روز دهانم كج مانده است) مى گويد:

بر م  قربون  حر ف  بى حسا بش

همون شاعر كه خوم كردم خر ابش

به درگاه  تو ناشر! كى روا بى

پل از ما ديگرى گيره كتابش؟!1

شاعرى كه به نظر مى رسد اهل تساهل و تسامح هم بوده مى گويد:

تسامح  يا تساهل  كرده بودم

خودم را اندكى شل كرده بودم

خلاصه بعد از اينهايى كه گفتم

كتابى زير پل  گم كرده بودم!

يك ضرب المثل گينه بيسائويى مى گويد: كتاب خواندن در زير پل، مثل خوابيدن در كتابخانه است!

چند روز پس از اختراع اين ضربالمثل، شاعرى كه تا امروز از سرنوشت او اطلاعى در دست نيست، گفته است:

كتابم زير پل گم شد وليكن

نرفتم زير پل يكبار، عمراً

اشعار و گفته هاى حكمت آميز فراوانى در تاريخ ادبيات فارسى، درباره «كتاب و پل» وجود دارد كه به قول معروف: مثنوى آن كاغذ هفتادمنى مى خواهد! تا آنجا كه حافظه خيانت نكرد نمونه هايى را به عرض رساندم تا خود حديث مفصل بخوانيد از اين مهمل! داشت فراموشم مى شد، چند سال پيش در اعتراض به كتاب و كتابخوانى (البته عدم آنها) يكى از شاعران تركيه كتابهايش را بار كرده و همه را آورده بود، روى پل گالاتاساراى و با پرتاب كردن كتابهايش در آب، اين جمله ی حكيمانه را گفته بود: - جمله اى كه معمولاً آدم در مواقعى كه به عنوان اعتراض به عدم كتابخوانى روى پل گالاتاساراى در حال پرت كردن كتابهايش در آب بر زبان مى آورد- بعدازاين بايد ماهى ها كتاب بخوانند!

ارتباط كتاب با ماهى از آن روز بر سر زبانهاافتادوبعدازآن مردم تركيه سعى كردند: «ماهى» يك كتاب بخوانند.

شايدهفته ی ديگرازارتباط كتابخانه با پل بگوييم كه خيلى هم ربط دارد، مگر با پول كتابخانه نمى شود پل ساخت؟!

1. در بعضى از نسخ «بن» هم آمده است كه چون به معنا نزديكتر است، واضح است كه موردنظر ما نيست!